jeździł nim Żeromski
Stefan Żeromski pragnął u schyłku życia odkupić ojcowiznę w Ciekotach. Miał ją kilkakrotnie objeżdżać w 1919 roku powozem, który Jan Wzorek z Krajna II w Świętokrzyskiem odziedziczył po pradziadku. Od tego nazywanego wolantem lub wolancikiem powozu (wyprodukowała go znana kielecka firma Feliksa i Kazimierza Buraków), zaczęla się kolekcjonerska pasja jego właściciela.

Pradziadek Jana Wzorka – Jakub Gołuch – zakupił powóz w 1923 r. wraz z częścią gospodarczą majątku Wilków należącego do Karpińskich, położonego w sąsiedztwie ziemi dzierżawionej niegdyś przez Żeromskich. Pradziadek pracował w majątku jako stangret, a jego żona Katarzyna jako pokojowa we dworze. Dwumiejscowy “wiedeński” powóz ze skórzaną pikowaną kanapą (360x250 cm) w rękach następnych pokoleń stał się cennym dokumentem dawnych wydarzeń i rodzinną pamiątką. Dla Jana Wzorka wolancik po pradziadku jest najcenniejszym wśród wszystkich posiadanych w kolekcji. W 2007 r. zlecił jego konserwację w Wielogłowach koło Nowego Sącza i dziś można go podziwiać w pełnym blasku.
Jakiś czas temu właściciel zaproponował eksponowanie powozu w Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego w Kielcach. Byłby to arcyciekawy eksponat, gdyby nie brak miejsca. W poszukiwaniu rozwiązania rozważano nawet wybudowanie wyniesionego w górę podestu z nowoczesnych, lekkich materiałów. Ostatecznie zrezygnowano z tych planów. Eksponatem zainteresowało się natomiast Muzeum Historii Kielc. Czy trafi na stałą ekspozycję – czas pokaże.
Domem rodzinnym Stefana Żeromskiego był niewielki dworek w majątku Ciekoty. Stąd dziesięcioletni Stefan w 1874 r. wyruszył do Kielc, by uczyć się w Męskim Gimnazjum Rządowym. Tu zmarli jego rodzice. 26 września 1883 r. macocha Antonina z Zeitheimów i Stefan Żeromski stawili się u generała Ostrowskiego, by prosić o przejęcie dzierżawy majątku Ciekoty, lecz dowiedzieli się, że warunki kontraktu spisanego z Wincentym Żeromskim nie mogą ulec zmianie. Stefan zapisał wówczas: Mój Boże, jakże ta chata drogą i nienaruszalna jest dla mnie. Gdybym miał majątek, dziś bym oddał, ile by chcieli tylko, by mi kąt mój oddali, a ja bym prochu tam ruszyć nie dał – niechby tak skamieniało na wieki.
Przez cały okres twórczości Żeromski wracał do rodzinnych Ciekot dzięki postaciom swych bohaterów – Marcina Borowicza, Joasi Przedborskiej, Piotra i Rafała Olbromskich, Jana Raduskiego, pielgrzymując gościńcami pomiędzy górą Radostową i górą Kamień do Gawronek, Głogów, Wygnanki, Wyrw i Niemrawego.
W okresie parcelacji przeprowadzanej wiosną 1919 r. podjął próbę odkupienia Ciekot. Zwrócił się z podaniem do ministra rolnictwa i dóbr państwowych o sprzedaż dworu, folwarku i 40 mórg gruntu. Z folwarkiem donacyjnym Ciekoty, gmina Dąbrowa, pow. kieleckiego, łączą mnie wspomnienia spędzonych tam lat dziecięcych – pisał. Żeromski od wielu lat nie odwiedzał już rodzinnych stron, pragnął opuścić Zakopane i szukał miejsca, gdzie mógłby osiedlić się na stałe.
Pozostaje pytanie, kiedy pisarz objeżdżał wolantem majątek Ciekoty? Powóz wyprodukowano 7 grudnia 1919 r., a więc już po wystąpieniu pisarza z wnioskiem o zakup resztówki. Może Żeromski przyjechał wiosną następnego roku? Może jego starania powstrzymał zły stan dworu? Na ten temat brak jakichkolwiek danych.
Już w lipcu 1920 r., przy pomocy Jakuba Mortkowicza, pisarz kupił od malarza Zdzisława Jasińskiego willę “Świt” w Konstancinie pod Warszawą. Położyło to kres marzeniu o powrocie do Ciekot. W rodzinne strony Żeromski przyjechał ponownie wiosną 1925 r., gdy mieszkał już na Zamku Królewskim w Warszawie. Z Edmundem Massalskim, regionalistą i redaktorem “Gazety Kieleckiej”, udał się wynajętą bryczką do Leszczyn w poszukiwaniu grobów rodziców – Józefy i Wincentego Żeromskich. Grobów nie odnaleziono. W maju 1925 r. Żeromski napisał list do zamieszkałego w Kielcach kolegi szkolnego Mariana Grzegorzewskiego z prośbą o pomoc w zamówieniu i umieszczeniu w kościele w Leszczynach tablicy poświęconej ich pamięci. Śmierć Stefana Żeromskiego 20 listopada 1925 r. odsunęła powstanie tablicy, zrealizowane dopiero po wielu latach staraniami Anny Zawadzkiej i córki Moniki Żeromskiej.
Od trzech pokoleń w rodzinie Jana Wzorka przechowywany jest skarb – powóz, którym jeździł Stefan Żeromski. A jest już i czwarte pokolenie, bo syn pana Jana gospodaruje na ziemi prapradziadka w Wilkowie. Niebawem w Ciekotach, staraniem Barbary Wachowicz, Kazimiery Zapałowej i lokalnej społeczności, zostanie odtworzony dwór Żeromskich. Jeśli nie w Muzeum Historii Kielc, to może na Żeromszczyźnie powóz mógłby znaleźć swoje miejsce? Wówczas dom rodzinny pisarza i nieziszczone marzenie o nim mogłyby się odnaleźć.
Anna Myślińska
Dr Anna Myślińska jest kierownikiem Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego w Kielcach.